Gipoxlorit elektrolizi:
osh tuzidan zararsizlantirish.
Elektroliz qurilmasi natriy gipoxloritni obyektning o‘zida — osh tuzi, yumshatilgan suv va elektr energiyasidan ishlab chiqaradi. 6–8 g/l eritma bakda to‘planadi va suvga sarfga mos dozalanadi: bu suv tarmoqlari, quduqlar, rezervuarlar va tozalangan oqovalar uchun keyingi ta’sirga ega xlor — ballonlar va keltiriladigan konsentratsiz.
Elektroliz qurilmasi qanday ishlaydi
Yumshatilgan suv saturator-bakda tuzni eritadi va to‘yingan namakob hosil bo‘ladi. U ish konsentratsiyasigacha suyultiriladi va elektroliz yacheykasiga — odatda katalitik qoplamali titan elektrodlar to‘plami joylashgan korpusga beriladi. To‘g‘rilagich elektrodlarga o‘zgarmas tok beradi.
Anodda xloriddan xlor, katodda vodorod va ishqor hosil bo‘ladi. Ajratuvchi membranasi bo‘lmagan yacheykada xlor va ishqor darhol o‘zaro reaksiyaga kirishadi va chiqishda natriy gipoxlorit eritmasi — 6–8 g/l faol xlor olinadi. Vodorod eritma bilan birga chiqadi, to‘plash bakida ajraladi va tashqariga chiqariladi.
Bakdan eritmani dozalovchi nasoslar olib, suv sarfiga mutanosib ravishda kiritish nuqtasiga beradi. Bak yacheyka ishi va suv iste’moli orasidagi farqni tekislaydi va elektr uzilishlariga zaxira beradi; uning hajmi hisob bilan qabul qilinadi.
Namakob uchun suv nega yumshatilgan bo‘lishi kerak
Katod yonida suv kuchli ishqoriy bo‘ladi va oddiy suvdagi kalsiy va magniy unda karbonat va gidroksid bo‘lib cho‘kadi. Qatlam elektrodlarni izolyatsiya qiladi: kuchlanish oshadi, xlor chiqishi pasayadi, yacheykani kislota bilan tez-tez yuvishga to‘g‘ri keladi. O‘zbekistonning ko‘p hududlarida suv qattiq, shuning uchun stansiya oldida, odatda, yumshatgich kerak: usiz yacheykani juda tez-tez yuvishga to‘g‘ri keladi.
Tuz ham shunday: unda kalsiy, magniy va erimaydigan aralashmalar qancha kam bo‘lsa, saturator va yacheyka shuncha kam tozalanadi. Tuzga talablarni yacheyka ishlab chiqaruvchisi belgilaydi. Muhim qoida: kislotali yuvish faqat yacheykadan gipoxlorit siqib chiqarilgandan keyin qilinadi — kislota va gipoxlorit birga gazsimon xlor ajratadi.
Elektroliz gipoxloriti qayerda qo‘llaniladi
Elektroliz keltiriladigan gipoxlorit bilan bir xil reagent beradi — faqat olish usuli o‘zgaradi. U hamma joyda ham o‘zini oqlamaydi: suv havzasiga qo‘yiladigan talablar tashlamadagi qoldiq xlorni cheklasa, ultrabinafsha o‘rinliroq, reagent ishonchli yetkaziladigan juda kichik obyektda esa tayyor gipoxloritni dozalash oddiyroq. Elektroliz uchun odatiy vazifalar:
- Qishloq va mahallalarni suv bilan ta’minlash: quduqlar, suv olish inshootlari, tarmoqqa berishdan oldingi toza suv rezervuarlari.
- Korxona, ferma va oziq-ovqat ishlab chiqarish quduqlari — ichimlik va texnik suv.
- LOIdan keyingi tozalangan oqova suv — tashlash yoki qayta foydalanishdan oldin; doza ichimlik suvidagidan yuqori.
- Qoldiq xlorni doimiy ushlab turish kerak bo‘lgan aylanma suvli basseyn va favvoralar.
- Temirsizlantirish filtrlari oldidan temirni oksidlash: xlor uni filtr ushlaydigan parchalarga aylantiradi — aks holda tarmoqda zang loyqasi paydo bo‘ladi.
Stansiya unumdorligini qanday hisoblash kerak
Soatiga gramm faol xlordagi unumdorlik mg/l dagi dozaning m³/soat dagi suv sarfiga ko‘paytmasiga teng. Ichimlik suvi uchun odatiy doza — 1–3 mg/l, tozalangan oqova uchun — 3–10 mg/l. Aniq doza sinov xlorlashi bilan aniqlanadi: xlorning bir qismi organika va temirni oksidlashga hamda ammoniyni bog‘lashga ketadi, suvda esa uni tarmoqda himoya qiladigan qoldiq xlor qolishi kerak.
Misol. Quduq 20 m³/soat beradi, sinov xlorlashi bo‘yicha doza — 2 mg/l: 2 × 20 = 40 g/soat, zaxira bilan eng yaqin model — ЭЛХ-50. Kecha-kunduz uzluksiz berishda bu sutkasiga 0,96 kg faol xlor; tuz, elektr va eritma sarfi — quyidagi jadvalda.
Qoldiq xlor kontaktdan keyin analizator bilan va tarmoqning oxirgi nuqtalarida namunalar bilan nazorat qilinadi; uning qiymatlari — ichimlik suviga sanitariya talablari bo‘yicha. Birinchi iste’molchigacha kontakt vaqtini toza suv rezervuari yoki suv quvurining bir qismi ta’minlaydi. Oxirgi nuqtalarda xlor yetmasa, tarmoq ham tekshiriladi: cho‘kindilar va turg‘un uchastkalar xlorni sarflaydi.
Xavfsizlik: elektroliz, ballondagi xlor va keltiriladigan gipoxlorit
Gazsimon xlor — sinalgan reagent, lekin bu bosim ostidagi zaharli gaz: avariya ventilyatsiyasi va neytrallash tizimli xlorlash xonasi, sizib chiqishni nazorat qilish, o‘qitilgan xodimlar, xavfli yukni tashish. Tovar gipoxlorit — quyuq o‘yuvchi suyuqlik: u xavfli yuk sifatida tashiladi, kimyoviy omborda saqlanadi, issiqda esa asta-sekin faol xlorini yo‘qotadi. Elektroliz stansiyasi faqat tuzni saqlaydi, kuchsiz eritmani esa sarfga qarab tayyorlaydi.
Elektrolizning ham o‘z talablari bor. Asosiysi — vodorod: har bir kilogramm faol xlorga 0,315 m³. Xona soatiga kamida 10 marta havo almashinuvini ta’minlaydigan majburiy ventilyatsiya bilan jihozlanadi, vodorod to‘plash bakidan tashqariga chiqariladi, bak yonida uchqun manbalariga yo‘l qo‘yilmaydi. Eritma oksidlovchi bo‘lib qoladi: qo‘lqop va ko‘zoynakda ishlanadi, u kislotalardan alohida saqlanadi.
Bundan nimani o‘zimiz qilamiz
ЭЛХ stansiyalarini o‘zimiz yig‘amiz: rama, tuz saturator-baki, eritma to‘plash baki, quvur ulanishlari va boshqaruv shkafi — bizniki. Elektroliz yacheykasi, to‘g‘rilagich va dozalovchi nasoslar — sotib olinadigan uzellar; ularning markalari va pasportlarini mahsulot bilan birga topshiramiz. Bir necha nuqtaga yoki katta bakdan dozalash uchun xuddi shunday yig‘ilgan ДОЗ stansiyalarini qo‘llaymiz.
Yumshatgichni suv tahlili bo‘yicha tanlaymiz, xona ventilyatsiyasi va elektr ta’minotiga talablarni hisoblashda beramiz: ular montajda aniqlanmaydi, sxemaga birinchi varaqdanoq kiradi. Montaj va ishga tushirish-sozlashni o‘zimiz bajaramiz, ishga tushirishda xlor chiqishi va ventilyatsiya ishini tekshiramiz.
1 kg faol xlorga sarf va sutkalik misol
| Ko‘rsatkich | 1 kg faol xlorga | Misol: kecha-kunduz 40 g/soat |
|---|---|---|
| Faol xlor | 1 kg | 0,96 kg/sut |
| Osh tuzi | 3,2 kg | ≈3,1 kg/sut |
| Elektr energiyasi | 4,5 kVt·soat | ≈4,3 kVt·soat/sut |
| 6–8 g/l eritma | 125–167 l | 120–160 l/sut |
| Vodorod | 0,315 m³ | ≈0,30 m³/sut |
Solishtirma sarflar — ЭЛХ liniyasining hisobiy ma’lumotlari, yacheyka pasporti bo‘yicha aniqlashtiriladi. Misol — 2 mg/l dozadagi 20 m³/soatlik quduq.
Odatiy vazifalar uchun ЭЛХ modellari
Tanlov g/soat = doza × sarf formulasi bo‘yicha, eng yaqin modelgacha zaxira bilan. Aniq doza — sinov xlorlashi va suv tahlili bo‘yicha.
To‘liq xususiyatli tipo‘lcham qatorlari — liniyalar sahifalarida.
Gipoxlorit elektrolizi haqida ko‘p beriladigan savollar
Elektroliz qurilmasi uchun qanday tuz kerak?
Kalsiy, magniy va erimaydigan aralashmalari minimal bo‘lgan osh tuzi: saturatorni qanchalik tez-tez tozalash va yacheykani yuvish uning tozaligiga bog‘liq. Aniq talablarni yacheyka ishlab chiqaruvchisi belgilaydi, biz ularni pasport bilan birga topshiramiz. Sarf — 1 kg faol xlorga 3,2 kg tuz.
Gipoxlorit elektrolizyori uchun ventilyatsiya kerakmi?
Ha, bu majburiy xavfsizlik talabi. Har bir kilogramm faol xlorga 0,315 m³ vodorod ajraladi, shuning uchun xona soatiga kamida 10 marta havo almashinuvli majburiy ventilyatsiya bilan jihozlanadi, vodorod esa eritma bakidan tashqariga chiqariladi. Ventilyatsiya ishi ishga tushirish-sozlashda tekshiriladi.
Elektroliz qurilmasi qancha elektr sarflaydi?
1 kg faol xlorga 4,5 kVt·soat, bunga dozalovchi nasoslar va avtomatika qo‘shiladi. 2 mg/l dozadagi 20 m³/soatlik quduq uchun bu sutkasiga taxminan 4,3 kVt·soat. Iste’mol stansiya o‘lchamiga emas, ishlab chiqarilgan xlor miqdoriga bog‘liq.
Elektroliz gipoxloriti tayyor gipoxloritdan nimasi bilan farq qiladi?
Bu o‘sha reagent, lekin 6–8 g/l konsentratsiyada — tovar konsentratidan ancha kuchsiz. Uni tashish va saqlash kerak emas: stansiya eritmani sarfga qarab tayyorlaydi, zaxira esa — tuz qoplari. Dozalash liniyasi va bak kuchsiz eritmaga hisoblanadi, shuning uchun birini ikkinchisiga «birga-bir» almashtirib bo‘lmaydi. Ikki variant iqtisodini alohida maqolada ko‘rib chiqamiz.
Elektroliz qurilmasi narxi nimaga bog‘liq?
Narx unumdorlik, elektroliz yacheykasi markasi, yumshatgich va dozalash liniyasi bilan jihozlanishi, kiritish nuqtalari soni va avtomatikaga talablarga bog‘liq. Suv sarfi, uning vazifasi va qattiqlik tahlilini yuboring — tanlov va hisob bepul.
Turdosh texnologiyalar va yechimlar
Dozani hisoblaymiz —
ЭЛХ stansiyasini tanlaymiz.
Suv sarfi, vazifasi va qattiqlik tahlili, oqovalar uchun — qanday tozalashdan keyin. Doza, stansiya modeli, yumshatgich, xonaga talablar va «o‘zimiz ishlab chiqaramiz / sotib olamiz» bo‘linishli yetkazib berish tarkibini qaytaramiz.
TANLOVNI SO‘RASH