Yer osti sig‘imining qalqib chiqishi:
qanday hisoblash va nima bilan ushlab turish.
Yer osti sig‘imining qalqib chiqishi — Arximed qonunining bevosita natijasi: suvga to‘yingan gruntdagi bo‘sh korpusni u siqib chiqargan suv og‘irligiga teng kuch yuqoriga itaradi. Bu kuchni qanday hisoblash, korpusni aslida nima ushlab turishi va sig‘imlar qaysi paytlarda ko‘proq qalqib chiqishini ko‘rib chiqamiz.
Yer osti sig‘imi nega qalqib chiqadi
Suvdagi jismga u siqib chiqargan suv og‘irligiga teng itarib chiqaruvchi kuch ta’sir qiladi. Bir kubometr suv taxminan bir tonna keladi, shuning uchun korpus tashqi hajmining yer osti suvi sathidan pastdagi har bir kubometri uni taxminan 1 t — 9,81 kN atrofida — yuqoriga itaradi. Suvga botgan butun hajm qattiqlik qovurg‘alari va bo‘yinlari bilan birga hisobga olinadi. Minerallashgan yer osti suvi chuchuk suvdan biroz og‘irroq va biroz kuchliroq itaradi.
Sig‘im to‘la turganda ichidagi suv bu kuchning katta qismini muvozanatlaydi. Xavf ichkaridagi sath tashqaridagidan pastga tushganda paydo bo‘ladi: farq qancha katta bo‘lsa, ko‘tarilish shuncha kuchli. Shuning uchun hisobiy holat bitta — sig‘im bo‘sh, yer osti suvlari esa mavsumiy eng yuqori sathda.
Amalda bunday payt ikkita. Ekspluatatsiyada — so‘rib olishdan so‘ng darhol: tozalash, cho‘kmani chiqarish, ta’mir uchun bo‘shatishda. Montajda — korpus kotlovanga tushirilgan, lekin hali mahkamlanmagan va ko‘milmagan, kotlovanni esa yer osti yoki yomg‘ir suvi bosgan paytda.
Itarib chiqaruvchi kuch qanday hisoblanadi: raqamli misol
Tekshiruv ikki kattalikni solishtiradi. Itarib chiqaruvchi kuch — korpusning hisobiy suv sathidan pastdagi hajmi bir kubometr suv og‘irligiga ko‘paytirilgani. Ushlab turuvchi kuchlar — korpus og‘irligi, uning ustidagi grunt, plita va plita chiqiqlari ustidagi grunt; suv sathidan pastdagi hammasi siqib chiqarilgan suv ayirilgan holda olinadi. Ular itaruvchi kuchdan me’yorlar bo‘yicha hisob belgilagan zaxira koeffitsiyenti bilan katta bo‘lishi kerak.
Kattaliklar tartibini ko‘rsatuvchi misol, loyiha hisobi emas. РЕЗ-20 rezervuari: ⌀2000 × 6400 mm silindr, hajmi 20,11 m³, korpus massasi 745 kg. Yer osti suvi uning ustki qismidan yuqori ko‘tarilsa, suv uni kamida 20 t — taxminan 200 kN — kuch bilan itaradi: qovurg‘alar bilan tashqi hajm ichki hajmdan biroz katta. Korpusning o‘z og‘irligi bu kuchning 4 foizini ham qoplamaydi, qolganini grunt va ankerlash berishi kerak.
Endi ballast haqida. Bir kubometr temir-beton taxminan 2,5 t keladi — bu og‘ir beton uchun mo‘ljal, — lekin suv ostida u bir tonna suvni siqib chiqaradi va atigi 1,5 t atrofida ushlaydi. Yetishmayotgan 19 tonnani faqat beton bilan muvozanatlash uchun suv ostida 13 m³ ga yaqin beton kerak, Arximed hisobga olinmaganda chiqadigan 8 m³ emas, — va bu hali zaxira koeffitsiyentisiz. Shuning uchun plitaning ustidagi grunt bilan birga ishlashi foydaliroq.
Korpusni aslida nima ushlab turadi
O‘z og‘irligi. Shishatolali plastikda u kichik — tashish va montajda afzallik, lekin suv baland bo‘lganda deyarli yordam bermaydi.
Korpus ustidagi grunt. Faqat korpus ustida haqiqatan yotgani hisobga olinadi: gorizontal silindr ustida — kengligi diametriga teng, o‘q sathidan yer yuzasigacha bo‘lgan grunt prizmasi, korpusning o‘zi ayirilgan holda. Suv sathidan pastda grunt «muallaq» holatda va siqib chiqargan suvi og‘irligicha — har kubometrdan bir tonnaga — yengil. Ochiladigan ko‘mishni va ko‘mishning devorlarga ishqalanishini hisobga olmagan ma’qul: xavfli paytda ko‘mish joyida bo‘lmasligi mumkin, ishqalanish esa zichlashga bog‘liq va joyida tekshirilmaydi.
Asos plitasi va ankerlash. Korpus temir-beton plitaga tasmalar yoki xomutlar bilan qo‘yilma halqalar yoki ankerlar orqali tortib mahkamlanadi; mahkamlash joylari joyida tanlanmaydi, o‘rnatish sxemasidan olinadi. Itaruvchi kuch plitaga o‘tadi, plitani esa uning suv ostidagi og‘irligi va chiqiqlari ustidagi grunt ushlaydi. Shuning uchun plita odatda korpusdan kengroq qilinadi: chiqiqlardagi grunt ballast vazifasini bajaradi.
Og‘ir ballast — qalinroq plita yoki korpusni betonlash — ustidagi gruntni hisobga olib bo‘lmaganda qoladi: sayoz joylashuvda yoki ochiladigan qoplama ostida. Bunda beton ko‘p ketadi.
Montaj va ekspluatatsiya: sig‘im qalqib chiqmasligi uchun
- Yer osti suvi sathi muhandislik-geologik qidiruv ma’lumotlaridan olinadi — burg‘ulash kunidagi belgi emas, mavsumiy eng yuqori sath. Sug‘oriladigan hududlarda sizot suvlari sug‘orish va sho‘r yuvish mavsumida ko‘tariladi. Qidiruv yo‘q — qalqib chiqishga hisob ham yo‘q.
- Loyli gruntda qum ko‘mish yomg‘ir va sug‘orish suvini vannadek yig‘adi: qidiruv bo‘yicha yer osti suvi sig‘im tubidan past bo‘lsa ham, u qalqib chiqishi mumkin. Bo‘shliqlardagi suv yo chetga chiqariladi, yo hisobga kiritiladi.
- Plita korpus o‘rnatilishidan oldin betonlanadi, kotlovan esa korpus mahkamlanib ko‘milguncha suvni tortib chiqarish yoki suv sathini pasaytirish bilan quritib turiladi.
- Bo‘sh, mahkamlanmagan korpus ho‘l kotlovanda bir kechaga ham qoldirilmaydi: yomg‘ir yoki suv ko‘tarilishi uni brigada qaytguncha ko‘tarib yuboradi.
- Ko‘mish qatlam-qatlam, toshsiz qum bilan, perimetr bo‘ylab zichlab va sig‘im suvga to‘ldirilgan holda bajariladi: ichidagi suv bir yo‘la korpusni bosib ham turadi.
- To‘liq bo‘shatishga faqat suv past bo‘lganda ruxsat etilsa, bu xizmat ko‘rsatish reglamentiga yoziladi va so‘rib olishdan oldin yer osti suvi sathi tekshiriladi.
Bundan nimani o‘zimiz qilamiz
Shishatolali plastik korpuslar — rezervuarlar va tenglashtirgichlar, KNS, LOI, yog‘ tutgichlar, neft tutgichlar, qum tutgichlar — bizning ishlab chiqarish. Har bir yer osti korpusi bilan grunt yuklamalari va qalqib chiqishga sizning yer osti suvi sathingiz bo‘yicha hisob hamda o‘rnatish sxemasini beramiz: plita o‘lchamlari, korpusni mahkamlash joylari, ko‘mish tartibi.
Kotlovan, suv sathini pasaytirish, plita va ankerlashni qurilish tashkiloti bizning topshiriq va qurilish qismi chizmalarimiz bo‘yicha bajaradi. Maydonda suv qabul qilinganidan baland chiqsa, ko‘mishdan keyin emas, oldin qayta hisoblaymiz.
Korpusni nima ushlab turadi va u qanday hisobga olinadi
| Kuch | Qanday hisobga olinadi | Izoh |
|---|---|---|
| Korpus ustidagi grunt | o‘qidan yuqorida korpus kengligidagi prizma; suv ostida — 1 t/m³ ga yengil | ko‘mish ochiladigan bo‘lsa, hisobga olinmaydi |
| Asos plitasi | beton og‘irligi minus siqib chiqarilgan suv: suv ostida taxminan 1,5 t/m³ | faqat korpusga mahkamlash orqali ishlaydi |
| Plita chiqiqlari ustidagi grunt | chiqiqlar ustidagi ustun; suv ostida — muallaq holatda | chiqiqlar o‘lchami — o‘rnatish sxemasi bo‘yicha |
| Sig‘im ichidagi suv | hisobga olinmaydi | hisobiy holat — sig‘im bo‘sh |
Jadval tekshiruv mantiqini ko‘rsatadi va hisob o‘rnini bosmaydi: zaxira koeffitsiyenti, grunt zichligi va plita o‘lchamlari me’yorlar va maydonning qidiruv ma’lumotlari bo‘yicha qabul qilinadi.
Qalqib chiqishga hisoblaydigan yer osti korpuslarimiz
Tekshiruv ayniqsa muntazam bo‘shatiladigan korpuslar uchun muhim. Ularning hammasi bizning ishlab chiqarish, hisob va o‘rnatish sxemasi mahsulot bilan beriladi.
To‘liq xususiyatli tipo‘lcham qatorlari — liniyalar sahifalarida.
Sig‘imlarning qalqib chiqishi haqida ko‘p beriladigan savollar
To‘la sig‘im qalqib chiqishi mumkinmi?
To‘liq to‘ldirilgani — odatda yo‘q: ichidagi suv itaruvchi kuchning deyarli hammasini muvozanatlaydi. Ichkarida suv tashqaridagidan kam bo‘lgandagi sathlar farqi xavfli — shuning uchun muntazam bo‘shatiladigan sig‘imlar bo‘sh holatda tekshiriladi.
Yer osti suvi chuqurda bo‘lsa, ankerlash kerakmi?
Qidiruv bo‘yicha mavsumiy eng yuqori sath sig‘im tubidan past bo‘lsa va grunt suvni yaxshi o‘tkazsa, qalqib chiqish xavfi yo‘q va ankerlash kerak emas. Loyli gruntda kotlovan ko‘mishida yig‘iladigan suv ham tekshiriladi. Qarorni qo‘shni uchastka tajribasi emas, qidiruv ma’lumotlari bo‘yicha hisob beradi.
Ankerlash o‘rniga sig‘imni shunchaki chuqurroq ko‘mish mumkinmi?
Ustidagi grunt ushlab turadi, lekin suv sathidan pastda u har kubometrdan bir tonnaga yengil, chuqurlik oshgan sari esa qobiqqa tashqi bosim va bo‘yinlar uzunligi ortadi. Qobiq barqarorligi — alohida tekshiruv: rezervuarlarimizda kritik bosim har bir model tavsifida ko‘rsatilgan. Chuqurlik, ballast va ankerlash bitta hisob bilan tanlanadi.
Beton sig‘imlar ham qalqib chiqadimi?
Ha. Beton shishatolali plastikdan og‘ir, lekin o‘lcham oshgan sari sig‘im hajmi devorlar va tub og‘irligidan tezroq o‘sadi, katta bo‘sh rezervuarda esa zaxira yetmasligi mumkin. Tekshiruv xuddi shunday, suv ostida beton ham har kubometrdan bir tonnaga yengil bo‘ladi.
Sig‘im allaqachon qalqib chiqqan bo‘lsa, nima qilish kerak?
Korpus so‘rib olish paytida ko‘tarila boshlasa, so‘rib olish to‘xtatiladi. Keyin kotlovan quritiladi, korpus, bo‘yinlar va patrubkalar ko‘zdan kechiriladi va sxema bo‘yicha, haqiqiy suv sathiga hisoblangan ankerlash bilan qaytadan o‘rnatiladi. Qalqib chiqqan korpusni ekskavator cho‘michi bilan bosib tushirish mumkin emas: laminat va patrubkalar shunday sinadi.
Turdosh sahifalar
Yer osti suvi sathini yuboring —
ankerlashni hisoblaymiz.
Sig‘im modeli yoki o‘lchamlari, joylashuv chuqurligi, qidiruv bo‘yicha yer osti suvi sathi, grunt turi va ustidan transport o‘tadimi. Qalqib chiqishga hisob va quruvchilar uchun o‘rnatish sxemasini qaytaramiz.
ANKERLASHNI HISOBLASH